Chăm Sóc Bệnh Nhân Liệt Giường: Hướng Dẫn Chuẩn Y Khoa 2026

Hướng Dẫn Chăm Sóc Người Bệnh Liệt Giường Tại Nhà An Toàn

Nội dung giáo dục sức khỏe. Nên được rà soát bởi bác sĩ, điều dưỡng hoặc chuyên gia phục hồi chức năng trước khi áp dụng cho từng người bệnh.

Chăm sóc bệnh nhân liệt giường cần tập trung vào 5 việc chính: phòng loét tỳ đè, duy trì vận động, hỗ trợ hô hấp, đảm bảo dinh dưỡng và phòng sặc, cùng với theo dõi sát các dấu hiệu bất thường.

Mỗi người bệnh có nguyên nhân liệt, bệnh nền và khả năng vận động khác nhau. Vì vậy, không nên áp dụng một lịch chăm sóc hay bài tập giống nhau cho tất cả mọi người. Người chăm sóc nên làm theo kế hoạch đã được bác sĩ, điều dưỡng hoặc chuyên gia phục hồi chức năng hướng dẫn.

1. Nguyên tắc quan trọng khi chăm sóc người bệnh liệt giường

• Ưu tiên phòng biến chứng: theo dõi da, hô hấp, vận động, dinh dưỡng và bài tiết hằng ngày.
• Cá thể hóa chăm sóc: tư thế, tần suất xoay trở, chế độ ăn và bài tập cần phù hợp với từng người.
• Không cố tập khi đau: vận động phải nhẹ nhàng và trong giới hạn an toàn.
• Không tự thực hiện kỹ thuật xâm lấn: hút đờm, chăm sóc mở khí quản, sonde tiểu hoặc sonde dạ dày cần tuân thủ hướng dẫn chuyên môn.
• Ghi nhận thay đổi: sốt, thay đổi ý thức, khó thở, đau tăng, da đỏ hoặc vết thương cần được theo dõi và báo nhân viên y tế khi cần.

2. Phòng loét tỳ đè và chăm sóc da

Người nằm lâu dễ bị tổn thương da do áp lực kéo dài ở những vùng xương nhô như xương cùng, gót chân, mắt cá, khuỷu tay và bả vai. Đây là biến chứng thường gặp nhất khi chăm sóc người già nằm liệt giường. Anh chị có thể tham khảo thêm hướng dẫn về loét tỳ đè của NHS (Anh).

Thay đổi tư thế

Người bệnh cần được thay đổi tư thế thường xuyên. Tần suất cụ thể phụ thuộc vào nguy cơ loét, khả năng tự xoay trở, loại đệm, tình trạng da và bệnh lý kèm theo.

Không nên mặc định rằng tất cả mọi người đều phải xoay trở chính xác mỗi 2 giờ. Người có nguy cơ cao có thể cần thay đổi tư thế thường xuyên hơn theo kế hoạch chăm sóc.

Kiểm tra da

Mỗi ngày nên quan sát những vùng chịu nhiều áp lực:

• Vùng xương cùng.
• Hai gót chân.
• Mắt cá chân.
• Khuỷu tay.
• Bả vai.
• Sau đầu.

Nếu vùng da đỏ kéo dài sau khi đã giảm áp lực, đau tăng, phồng rộp hoặc xuất hiện vết thương, cần báo nhân viên y tế.

Giảm áp lực

• Sử dụng đệm hoặc bề mặt phân tán áp lực khi được khuyến nghị.
• Giữ ga giường phẳng, sạch và khô.
• Tránh kéo lê người bệnh trên giường.
• Có thể kê gối để giảm áp lực lên gót chân và các vùng xương nhô nếu phù hợp.

3. Đặt tư thế trên giường

Mục tiêu của đặt tư thế là giúp người bệnh thoải mái, hạn chế áp lực kéo dài và giảm nguy cơ cứng khớp.

Tư thế nằm ngửa

• Đầu và cổ ở tư thế trung tính, không gập quá mức.
• Vai và cánh tay được nâng đỡ bằng gối nếu cần.
• Không để cổ tay hoặc bàn chân bị giữ ở tư thế gập kéo dài.
• Gót chân cần được giảm áp lực khi có nguy cơ loét.

Tư thế nằm nghiêng

Dùng gối hỗ trợ sau lưng, giữa hai chân và dưới cánh tay để giữ cơ thể ổn định và tránh đè trực tiếp lên vùng xương nhô.

Với người sau đột quỵ hoặc liệt một bên, tư thế phù hợp nên do chuyên gia phục hồi chức năng hướng dẫn, vì còn tùy mức độ yếu cơ, trương lực cơ và đau vai. Tìm hiểu thêm về bệnh tim mạch và đột quỵ ở người cao tuổi.

4. Vận động và phòng cứng khớp

Nằm bất động kéo dài làm tăng nguy cơ giảm tầm vận động, yếu cơ và co rút khớp.

Vận động thụ động

Nếu người bệnh chưa tự vận động được, người chăm sóc có thể được hướng dẫn thực hiện vận động thụ động.

• Đỡ chắc phía trên và dưới khớp.
• Di chuyển chậm và đều.
• Không giật, kéo mạnh hoặc ép khớp.
• Chỉ vận động trong giới hạn không gây đau.
• Dừng lại nếu thấy đau, sưng, co cứng tăng rõ hoặc có sức cản bất thường.

Số lần tập và tần suất nên theo kế hoạch của chuyên gia phục hồi chức năng thay vì cố định một con số cho tất cả người bệnh.

Khuyến khích vận động chủ động

Nếu người bệnh có thể tự cử động một phần, nên khuyến khích họ tham gia tối đa khả năng an toàn thay vì để người chăm sóc làm thay hoàn toàn.

5. Chăm sóc hô hấp

Người nằm lâu có thể giảm khả năng ho, vận động lồng ngực và tống đờm.

Các biện pháp đơn giản có thể gồm:

• Thay đổi tư thế theo kế hoạch.
• Khuyến khích ngồi dậy hoặc vận động sớm nếu được phép.
• Khuyến khích hít thở sâu nếu người bệnh tỉnh táo và thực hiện được.
• Đảm bảo đủ nước nếu không có chống chỉ định.

Không tự thực hiện dẫn lưu tư thế, vỗ rung lồng ngực hoặc hút đờm nếu chưa được nhân viên y tế hướng dẫn. Một số người có bệnh tim mạch, huyết áp bất thường, chấn thương xương sườn, trào ngược, khó thở hoặc ho ra máu có thể không phù hợp với các kỹ thuật này.

6. Ăn uống và phòng sặc

Rối loạn nuốt thường gặp ở người sau đột quỵ, chấn thương thần kinh và một số bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer và sa sút trí tuệ.

Dấu hiệu gợi ý khó nuốt

• Ho hoặc sặc khi ăn uống.
• Giọng nói ướt hoặc khò khè sau khi nuốt.
• Thức ăn còn trong miệng sau khi nuốt.
• Chảy dãi nhiều.
• Ăn rất chậm.
• Giảm cân hoặc mất nước không rõ nguyên nhân.
• Viêm phổi hoặc nhiễm trùng hô hấp tái diễn.

Nếu nghi ngờ rối loạn nuốt, không nên tự thử bằng cách cho uống nước. Người bệnh cần được đánh giá bởi nhân viên y tế được đào tạo trước khi tiếp tục ăn, uống hoặc dùng thuốc qua đường miệng.

7. Chăm sóc khi nuôi ăn qua sonde

Người có sonde dạ dày cần được chăm sóc theo hướng dẫn của cơ sở y tế.

Một số nguyên tắc thường được sử dụng gồm:

• Giữ đầu giường nâng khi cho ăn nếu không có chống chỉ định.
• Theo dõi ho, khó thở, nôn, chướng bụng hoặc trào ngược.
• Không tự thay đổi tốc độ hoặc lượng thức ăn nếu chưa được hướng dẫn.
• Không tự rút, đặt lại hoặc xử lý sonde bị lệch.

Nếu người bệnh ho nhiều, tím tái, khó thở hoặc nghi thức ăn vào đường thở, cần ngừng cho ăn và liên hệ nhân viên y tế ngay.

8. Dinh dưỡng và nước

Người bệnh liệt giường cần đủ năng lượng, protein, vitamin, khoáng chất và nước để giữ cơ bắp và giúp vết thương mau lành. Xem thêm chế độ ăn cho người cao tuổi.

Nhu cầu cụ thể phụ thuộc cân nặng, bệnh nền, chức năng thận, tim và tình trạng dinh dưỡng.

Không nên mặc định tất cả người bệnh đều cần uống 1,5–2 lít nước mỗi ngày hoặc bổ sung vitamin, kẽm hay omega-3. Những trường hợp suy tim, suy thận hoặc rối loạn điện giải có thể cần giới hạn lượng dịch.

9. Chăm sóc tiểu tiện và đại tiện

Táo bón

Nằm lâu, ít vận động và một số loại thuốc có thể làm tăng nguy cơ táo bón.

Có thể hỗ trợ bằng:

• Đảm bảo đủ nước nếu được phép.
• Chế độ ăn có chất xơ phù hợp.
• Khuyến khích vận động trong khả năng.
• Theo dõi số ngày chưa đi đại tiện.

Nếu đau bụng nhiều, nôn, chướng bụng hoặc không đại tiện kéo dài, cần liên hệ nhân viên y tế.

Sonde tiểu

Nếu người bệnh có sonde tiểu, cần giữ hệ thống kín và chăm sóc theo hướng dẫn chuyên môn.

Không tự kẹp hoặc mở sonde để “tập bàng quang” nếu bác sĩ hoặc điều dưỡng chưa chỉ định.

10. Chăm sóc tinh thần

Người bệnh nằm lâu có thể cảm thấy phụ thuộc, buồn chán hoặc mất động lực.

Người chăm sóc nên:

• Nói chuyện trực tiếp với người bệnh.
• Giải thích trước mỗi thao tác chăm sóc.
• Khuyến khích người bệnh tự làm những việc còn có thể thực hiện.
• Duy trì giao tiếp với gia đình và bạn bè.
• Tôn trọng quyền riêng tư và lựa chọn cá nhân.

Nếu người bệnh buồn bã kéo dài, mất ngủ, mất hứng thú, bỏ ăn hoặc có biểu hiện tuyệt vọng, nên trao đổi với bác sĩ. Đọc thêm: cách chăm sóc sức khỏe tinh thần cho người cao tuổi.

11. Khi nào cần gọi nhân viên y tế ngay?

Cần liên hệ nhân viên y tế sớm nếu có:

• Sốt hoặc rét run.
• Khó thở tăng lên.
• Đau ngực.
• Ho ra máu.
• Ý thức thay đổi hoặc khó đánh thức.
• Co giật mới xuất hiện.
• Đột ngột yếu thêm tay hoặc chân.
• Da đỏ kéo dài, phồng rộp hoặc xuất hiện vết loét.
• Vết thương chảy dịch, có mùi hoặc sưng nóng đỏ.
• Khớp sưng hoặc đau nhiều khi vận động.
• Ho hoặc sặc nhiều khi ăn uống.
• Nôn kéo dài hoặc bụng chướng nhiều.
• Nước tiểu giảm rõ, có máu hoặc bất thường đáng kể.

12. Checklist chăm sóc hằng ngày

• Kiểm tra da.
• Thay đổi tư thế theo kế hoạch.
• Hỗ trợ vận động theo hướng dẫn.
• Kiểm tra ăn uống và khả năng nuốt.
• Theo dõi lượng nước nếu cần.
• Quan sát hô hấp và đờm.
• Theo dõi đại tiểu tiện.
• Dùng thuốc đúng hướng dẫn.
• Ghi lại những thay đổi đáng chú ý.
• Dành thời gian giao tiếp với người bệnh.

13. Chăm sóc người bệnh liệt giường tại Viện Dưỡng Lão Thanh Xuân

Với người bệnh cần hỗ trợ nhiều trong sinh hoạt hoặc gia đình khó bố trí người chăm sóc liên tục, có thể cân nhắc dịch vụ chăm sóc tại cơ sở phù hợp.

Gia đình nên cung cấp hồ sơ bệnh án, đơn thuốc, tình trạng vận động, khả năng ăn uống và các thiết bị đang sử dụng để được đánh giá khả năng tiếp nhận.

Xem đối tượng chăm sóc tại Viện Dưỡng Lão Thanh Xuân.

Xem mức phí và quyền lợi chăm sóc.

Đặt lịch tham quan và trao đổi tình trạng người bệnh.

Lưu ý y tế: Nội dung trên nhằm cung cấp kiến thức chăm sóc cơ bản, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán, điều trị hoặc kế hoạch phục hồi chức năng cá nhân hóa từ bác sĩ, điều dưỡng, chuyên gia vật lý trị liệu hoặc chuyên gia ngôn ngữ trị liệu.